Oceniany przez ekspertów projekt może otrzymać dofinansowanie unijne, tylko po spełnieniu kryteriów obligatoryjnych, które wymienia dokumentacja konkursowa. Jednym z tych kryteriów, w znakomitej większości konkursów, jest spełnianie zasady zrównoważonego rozwoju (ZZR).
Zrównoważony rozwój – czym jest?
Pojęcie zrównoważonego rozwoju zostało zdefiniowane po raz pierwszy w Raporcie Brundtland z 1987 roku Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju pod tytułem „Nasza wspólna przyszłość” jako „rozwój odpowiadający obecnym potrzebom bez uszczerbku dla możliwości spełnienia swoich potrzeb przez przyszłe pokolenia”. Jego celem jest pogodzenie dążenia do dobrobytu i wzrostu gospodarczego z włączeniem społecznym i dbałością o środowisko, dlatego stanowi on podstawę dla wszystkich strategii i inicjatyw Unii Europejskiej. Zrównoważony rozwój jest oficjalnie jednym z długoterminowych celów UE zgodnie z art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Unia Europejska zobowiązała się do realizacji 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju określonych w Agendzie 2030, opracowanej przez ONZ i przyjętej we wrześniu 2015 roku. Aby sprostać związanym z nimi wyzwaniom – takim, jak walka ze zmianą klimatu, transformacja w stronę gospodarki niskoemisyjnej, wspieranie innowacyjności i przedsiębiorczości, a także promowanie równych szans w dostępie do pracy, edukacji, opieki zdrowotnej i ochrony socjalnej – UE realizuje szereg polityk, strategii i inicjatyw. W 2023 roku Unia Europejska opublikowała i zaprezentowała na forum ONZ swój pierwszy w historii dobrowolny przegląd postępów we wdrażaniu Agendy 2030.
W prawie UE zasada zrównoważonego rozwoju ma charakter horyzontalny, co oznacza, że jej stosowanie jest konieczne we wszystkich projektach i działaniach realizowanych na poziomie unijnym. Artykuł 11 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej brzmi: „Przy ustalaniu i realizacji polityk oraz działań Unii należy brać pod uwagę wymagania w zakresie ochrony środowiska, w szczególności w celu wspierania zrównoważonego rozwoju”. Oznacza to, że ochrona środowiska nie jest w UE osobnym „dodatkiem” do polityk gospodarczych czy społecznych, lecz elementem, który trzeba uwzględniać w każdej dziedzinie działania Unii — od rolnictwa, przez transport, po przemysł i innowacje.
Znaczenie zasady zrównoważonego rozwoju na przestrzeni minionej dekady
Znaczenie zagadnień związanych ze zrównoważonym rozwojem w procesie oceny projektów uległo wyraźnej zmianie między perspektywą finansową UE na lata 2014–2020 a obecnymi ramami finansowymi UE na lata 2021–2027. W poprzednim okresie kryteria te traktowano raczej marginalnie – brakowało konkretnych wskaźników (dokumentacja nie wprowadzała nawet wymogu wykazywania i zobowiązywania się przez Wnioskodawcę z tzw. wskaźników środowiskowych), a eksperci rzadko przywiązywali do nich dużą wagę podczas oceny wniosków.
Przykład uzasadnienia pozytywnego wpływy na ZZR przez dofinansowany projekt klienta GRUPY4 z 2017 r.:
„Przy realizacji prac projektowych wybrano sposób najmniej inwazyjny dla środowiska, czyli w oparciu o nowoczesną infrastrukturę sprzętową, spełniającą najwyższe wymagania środowiskowe i charakteryzujące się niskim zapotrzebowaniem energetycznym. Zastosowane w projekcie technologie zwiększające wydajność, stabilność oraz gwarantujące pełen monitoring działania to najlepsze rozwiązania dla zminimalizowania jakiejkolwiek ingerencji środowiskowej. W praktyce technologie te spełniają kryteria najlepszej dostępnej techniki BAT.
Wnioskodawca planuje przeprowadzić szkolenia zwiększające świadomość załogi i zachęcające do proekologicznych działań. Zostanie wprowadzony wewnętrzny regulamin mówiący m.in. energochłonności urządzeń w czasie przestoju oraz sposobach postępowania czy nawet o konieczności wyłączania komputerów na koniec dnia pracy oraz ograniczenia części wydruków na rzecz dokumentacji elektronicznej. Zostanie zoptymalizowana komunikacja w zespole oraz zarządzenie projektami w taki sposób, aby m.in. zmniejszyć zużycie energii oraz papieru. Zostaną wprowadzone nowoczesne, elektroniczne systemy przesyłu danych i archiwizacji dokumentacji projektowej. W firmie już stosowana jest segregacja odpadów, w biurze projektu znajdą się łatwo dostępne dla pracowników pojemniki na papier, szkło, plastik. Zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny, materiały eksploatacyjne (tonery) oraz niebezpieczne odpady (np. baterie, żarówki) przekazywane będą wyspecjalizowanym firmom do utylizacji bądź recyclingu.”
Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej: ZZR oraz zasady 6R stały się nieodłącznym elementem analizy merytorycznej, a trudno wyobrazić sobie ocenę projektu bez szczegółowych uwag i wymagań w tym zakresie. Dziś to po prostu kryterium obligatoryjne.
ZZR i DNSH w Programie Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki
Program Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) to program kontynuujący wcześniejsze inicjatywy wspierające innowacje i rozwój gospodarczy w Polsce. W ramach tego programu zasada zrównoważonego rozwoju jest realizowana przede wszystkim przez priorytety i działania, które łączą wsparcie dla innowacji i transformacji gospodarki z ochroną środowiska.
Zasada zrównoważonego rozwoju jest realizowana w ramach działań na rzecz transformacji w kierunku gospodarki niskoemisyjnej i przyjaznej środowisku, co jest szczególnie wyraźne w priorytecie 3 dotyczącym „zazielenienia przedsiębiorstw”. Program wspiera technologie i innowacje, które sprzyjają oszczędzaniu zasobów, ograniczaniu emisji i poprawie efektywności środowiskowej. Ma to na celu realizację celów Europejskiego Zielonego Ładu oraz zasady „Do No Significant Harm” (DNSH), która zapobiega szkodom środowiskowym.
Zasada DNSH, czyli „nie czyń poważnych szkód”, to kluczowa zasada Unii Europejskiej, która ma chronić środowisko naturalne przed negatywnymi skutkami działań finansowanych ze środków unijnych. Zgodnie z tą zasadą żadne inwestycje ani reformy wspierane przez UE nie mogą powodować znaczącego pogorszenia stanu środowiska, ani przyczyniać się do eskalacji kryzysu klimatycznego. W praktyce zasada DNSH wymaga, by projekty i działania finansowane z funduszy UE były oceniane pod kątem wpływu na sześć głównych celów środowiskowych, które pochodzą z unijnej taksonomii zrównoważonych inwestycji. Te cele to: łagodzenie zmian klimatu (1), adaptacja do zmian klimatu (2), zrównoważone wykorzystanie i ochrona zasobów wodnych i morskich (3), gospodarka o obiegu zamkniętym (w tym zapobieganie powstawaniu odpadów i recykling) (4), zapobieganie i kontrola zanieczyszczeń powietrza, wody i ziemi (5) oraz ochrona i odtwarzanie bioróżnorodności oraz ekosystemów (6).
Ocena zgodności projektów z zasadą DNSH jest wymagana już na etapie planowania i inwestowania, a wsparcie z funduszy unijnych przysługuje tylko tym przedsięwzięciom, które nie powodują znaczącego pogorszenia stanu środowiska. Zasada DNSH jest też elementem realizacji zrównoważonego rozwoju, jednak skupia się przede wszystkim na aspekcie środowiskowym, stanowiąc zawężenie i wzmocnienie ochrony środowiska w ramach szerszej idei zrównoważonego rozwoju.
Realizacja FENG (nie tylko FENG ale również FENG) w obszarze zrównoważonego rozwoju została opisana następującymi wskaźnikami makroekonomiczne:
- indeks ekoinnowacyjności Polski: wartość w 2021 r. – Polska w grupie Countries catching up with Eco-I. Wartość w 2030 r. – Polska dołączy do grupy Average Eco-I performers do końca 2030 r.
- wskaźnik powtórnego wykorzystania materiałów: wartość w 2020 r. – 9,9%. Wartość na 2030 r. – 19,8%.
- wzrost świadomości/ podniesienie kompetencji w zakresie środowiskowym liczony liczbą wspartych przedsiębiorstw: wartość na 2020 r. – 0 (wskaźnik nie był monitorowany). Wartość na 2030 r. – 4,7 tys. przedsiębiorstw.
Kiedy projekt spełnia zasadę zrównoważonego rozwoju?
W trakcie oceny projekty eksperci NCBR, PARP oraz Instytucji Pośredniczących szczebla regionalnego weryfikują, czy projekt spełnia zasadę zrównoważonego rozwoju tj. czy:
- projekt będzie realizowany zgodnie z odpowiednimi przepisami w zakresie ochrony środowiska związanymi z realizacją danego projektu;
- projekt będzie realizowany zgodnie z co najmniej dwiema (lub jedną) zasadami z 6R (obowiązek wykazania i zobowiązania się do realizacji jednego wskaźnika dla każdej zasady lub dwóch wskaźników dla jednej zasady) tj. odmów (refuse), ogranicz (reduce), używaj ponownie (reuse), naprawiaj (recover), oddaj do recyklingu (recycle), zastanów się, co możesz zrobić lepiej (rethink), lub
- projekt będzie miał pozytywny wpływ na inne aspekty środowiskowe niż zasady 6R lub
- projekt będzie miał pozytywny wpływ na co najmniej jedną zasadą z 6R i na inny (niż zasady 6R) aspekt środowiskowy.
Zasady 6R
6R to zestaw zasad zrównoważonego zarządzania zasobami, który pomaga minimalizować negatywny wpływ na środowisko. To kompleksowe podejście wspiera gospodarkę o obiegu zamkniętym i jest obligatoryjnym elementem polityk środowiskowych i projektów unijnych.
Zasada refuse (odmów) polega na rezygnacji z użycia materiałów, substancji lub produktów, które nie nadają się do ponownego użycia, naprawiania lub recyklingu lub które charakteryzują się negatywnym oddziaływaniem na środowisko lub na życie i zdrowie ludzi. Stosowanie zasady refuse powinno być potwierdzone całkowitym (100%) wyeliminowaniem materiałów, substancji lub produktów, które nie nadają się do ponownego użycia, naprawiania lub recyklingu lub mających negatywne oddziaływanie na życie i zdrowie ludzi oraz na środowisko.
Stosowanie zasady refuse może być też potwierdzone prowadzeniem badań dotyczących rezygnacji z użycia materiałów, substancji lub produktów, które nie nadają się do ponownego użycia, naprawiania lub recyklingu lub które charakteryzują się negatywnym oddziaływaniem na środowisko lub na życie i zdrowie ludzi i poparte np. wskaźnikiem dotyczącym liczby badań lub liczby produktów/procesów objętych tymi badaniami.
Zasada reduce (ogranicz) polega na zmniejszeniu zużycia zasobów odnawialnych i nieodnawialnych, materiałów, substancji lub produktów poprzez zastosowanie odpowiednich działań technologicznych, logistycznych lub ekonomicznych. Ograniczenie powinno prowadzić do realnego zmniejszenia zużywanych zasobów odnawialnych (np. woda, gleba), nieodnawialnych (np. surowce mineralne: energetyczne, metaliczne, chemiczne, skalne oraz organiczne) lub materiałów, substancji lub produktów w trakcie lub w wyniku realizacji projektu w stosunku do dotychczasowej działalności lub w stosunku do tradycyjnych metod jej prowadzenia. Zasada reduce może mieć zastosowanie również w usługach ICT np. poprzez stosowanie rozwiązań pozwalających na zredukowanie zużytej energii elektrycznej przez sprzęt komputerowy. Jedną z form zastosowania tej zasady może być również wprowadzanie modeli biznesowych, które zmniejszają liczbę wytwarzanych produktów – przykładem może być model „produkt jako usługa” (Product-as-a-Service – „PaaS”).
Stosowanie zasady reduce powinno być potwierdzone wskazaniem konkretnych zasobów, materiałów, substancji lub produktów, których wykorzystanie w wyniku realizacji projektu zostało zminimalizowane i jednocześnie nie spowodowało znacznego wzrostu wykorzystania innych zasobów, materiałów, substancji lub produktów w trakcie lub w wyniku realizacji projektu w stosunku do dotychczasowej działalności lub w stosunku do tradycyjnych metod jej prowadzenia (w przypadku gdy wnioskodawca nie prowadził do tej pory działalności).
Zasada używaj ponownie (reuse) polega na ponownym wykorzystaniu materiałów, surowców lub produktów, które zamiast stać się odpadem w jednym procesie produkcyjnym lub usługowym stają się surowcem dla innego. Zasada ta może też prowadzić do wykorzystania materiałów, surowców lub produktów do nowych funkcji jeśli w obecnej postaci nie znajdują już zastosowania.
Stosowanie zasady reuse powinno być potwierdzone wskazaniem konkretnych materiałów, substancji lub produktów, które w trakcie lub w wyniku realizacji projektu zostaną ponownie skierowane do wykorzystania, lub którym zostanie nadana nowa, mająca znaczenie w danej lub innej działalności, funkcja. Zmiana, powinna zostać wykazana w odniesieniu do dotychczasowej działalności lub mieć odniesienie do tradycyjnych metod jej prowadzenia (w przypadku gdy wnioskodawca nie prowadził do tej pory działalności).
Zasada naprawiaj (recover) polega na wprowadzeniu w ramach projektu takich rozwiązań technologicznych, logistycznych i marketingowych, które zapewniają dostępność części zamiennych, instrukcji obsługi i napraw, informacji technicznych lub innych narzędzi, sprzętu lub oprogramowania pozwalających na naprawę i ponowne użycie produktów bez szkody dla ich jakości i bezpieczeństwa.
Stosowanie zasady recover polega też na wydłużaniu cyklu życia produktu poprzez umożliwienie jego naprawy, odświeżenia czy poprawy estetyki lub na tworzeniu kompleksowych systemów promujących naprawę produktów np. poprzez wprowadzanie standardów technologicznych, oferowanie części zmiennych, prac naprawczych lub tworzenie produktu w sposób umożliwiający jego naprawę.
Zasada oddaj do recyklingu (recycle) dotyczy sytuacji, w której produktu, materiału lub substancji nie można użyć ponownie lub naprawić/zregenerować, a powstałe w wyniku takiej sytuacji odpady nie mogą zostać ponownie użyte ani nie mogą utracić statusu odpadu. Odpady takie zgodnie z zasadą recycle należy skierować do przetworzenia celem ponownego wykorzystania w pierwotnym celu lub przekształcić w nowe materiały i produkty.
Stosowanie zasady recycle powinno być potwierdzone wskazaniem konkretnych materiałów, substancji lub produktów, które w trakcie lub w wyniku realizacji projektu zostały skierowane do recyklingu, a co do których niemożliwe było zastosowanie zasad: używaj ponownie (reuse) lub naprawiaj (recover).
Zgodnie z zasadą zastanów się co możesz zrobić lepiej (rethink) każdy, kto podejmuje działania powodujące lub mogące powodować powstanie odpadów lub oddziaływanie na środowisko, powinien takie działania zaplanować i zaprojektować (rethink) przy użyciu takich sposobów produkcji lub form usług oraz surowców i materiałów, aby zapobiegać powstawaniu odpadów lub istotnie je ograniczać lub ograniczać ich negatywne oddziaływanie na życie i zdrowie ludzi oraz na środowisko. Istotą tej zasady jest planowanie i projektowanie z uwzględnieniem pełnego cyklu życia danego produktu lub usługi. W tym celu niezbędne jest identyfikowanie materiałów, substancji lub produktów będących głównymi źródłami oddziaływania na środowisko lub powstawania odpadów a następnie podejmowanie działań w celu zapobiegania lub ograniczenia ich wykorzystania.
Stosowanie zasady rethink powinno być potwierdzone przeprowadzeniem badań i ocen w zakresie środowiskowej oceny cyklu życia (np. LCA, Life Cycle Assessment) lub oceną śladu środowiskowego produktu (np. PEF, Product Environmental Footprint) lub przeprowadzeniem innej certyfikacji środowiskowej (np. ISO 14001, EMAS) lub uzyskaniem oznakowania ekologicznego (np. Ecolabel) lub weryfikacji technologii środowiskowej (np. ETV) dla wyrobu lub usługi będącej przedmiotem działalności, która wynika z zaplanowanej realizacji projektu. Za zgodne z zasadą rethink zostanie uznane także prowadzenie zakupów, w ramach projektu, zgodnie z kryteriami zielonych zamówień publicznych, (w tym z uwzględnieniem na etapie zakupu lub procedury udzielenia zamówienia parametrów związanych ze zużyciem energii).
Zasady zrównoważonego rozwoju, 6R oraz Do No Significant Harm stają się nieodłącznym elementem skutecznego zarządzania projektami finansowanymi ze środków unijnych. Chcesz mieć pewność, że Twoje działania są zgodne z tymi wymogami i efektywnie wdrażane?
Skorzystaj z doświadczenia GRUPY4 — oferujemy kompleksowe wsparcie w realizacji i rozliczaniu projektów zgodnie z najnowszymi standardami zrównoważonego rozwoju.
Skontaktuj się z nami, aby umówić się na bezpłatną konsultację i dowiedzieć się, jak pomóc Ci w prawidłowym wdrożeniu tych kluczowych zasad.
oprac. Jakub Woźniak, Członek Zarządu w GRUPA4 Fundusze Europejskie Sp. z o.o.
